4. Substytucja

 

Substytucja może być zdefiniowana jako: "zastąpienie lub ograniczenie substancji niebezpiecznych w produktach i procesach przez substancje mniej niebezpieczne lub inne niż niebezpieczne, lub osiągnięcie równoważnej funkcjonalności za pomocą środków technologicznych lub organizacyjnych" (Lissner i Lohse, 2003). Kluczowym terminem w ramach substytucji jest funkcja chemiczna lub techniczna, która odnosi się do funkcji substancji w materiale, produkcie lub procesie. Zdefiniowanie funkcji substancji w konkretnym zastosowaniu zwykle ułatwia identyfikację realnych alternatyw.

Istnieje wiele powodów, dla których substancje niebezpieczne są zastępowane:

• Substancja została ograniczona lub zakazana na mocy ram regulacyjnych, takich jak REACH lub przepisy krajowe.
• Klienci, dalsi użytkownicy lub rynki (np. zielone zamówienia publiczne) wymagają usunięcia określonych substancji niebezpiecznych.
• Dostawcy zaprzestają produkcji/importu substancji lub mieszaniny.
• Substancja wymaga zezwolenia na mocy rozporządzenia REACH, a firma nie chce składać wniosku lub ponosić związanych z tym kosztów.
• Rutynowa zmiana składu lub przeprojektowanie ujawniają korzyści ekonomiczne, techniczne lub jakościowe wynikające z zastąpienia substancji niebezpiecznej.
• Spółka dąży do poprawy swoich wyników w zakresie ochrony środowiska lub zdrowia pracowników, np. poprzez wdrożenie ISO 14001 lub EMAS.
• Spółka decyduje się na poprawę jakości środowiskowej (niektórych) swoich produktów, np. w celu spełnienia wymogów dotyczących oznakowania ekologicznego.

Zastępowanie nie zawsze jest zastępowaniem jeden do jednego. Alternatywy mogą obejmować użycie jednej lub więcej mniej niebezpiecznych substancji, wdrożenie zmian w procesach produkcyjnych, przeprojektowanie produktu lub wprowadzenie środków organizacyjnych lub ochronnych. Wykonalność każdej opcji zależy od konkretnego zastosowania i funkcji danej substancji.

 

Dlaczego należy zastępować substancje niebezpieczne?

W zależności od konkretnego kontekstu, zastąpienie substancji niebezpiecznych może oferować wiele korzyści, takich jak

• obniżone koszty zarządzania odpadami niebezpiecznymi,
• niższe koszty środków bezpieczeństwa pracy oraz zarządzania ryzykiem środowiskowym i emisjami,
• zmniejszenie ryzyka wypadków i wyzwań związanych z bezpieczeństwem w firmie,
• lepsza jakość produktów pod względem wpływu na środowisko i zdrowie,
• zwiększenie konkurencyjności rynkowej dzięki bardziej ekologicznym produktom,
• zapewnienie zgodności z obecnymi i przewidywanymi wymogami regulacyjnymi oraz uproszczenie dokumentacji, sprawozdawczości i/lub wymogów monitorowania wobec władz,
• możliwości w zakresie innowacji, poprawy efektywności wykorzystania zasobów i zgodności z gospodarką o obiegu zamkniętym. 

Które substancje niebezpieczne należy zastąpić (w pierwszej kolejności)?

Priorytetem powinno być zastąpienie substancji wzbudzających szczególnie duże obawy (SVHC), zgodnie z definicją zawartą w art. 57 rozporządzenia REACH. Substancje te są uważane za stwarzające niedopuszczalne ryzyko dla zdrowia ludzkiego lub środowiska i mogą obejmować:

• rakotwórcze, mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość (CMR, kategorie 1A/1B);
• substancje trwałe, wykazujące zdolność do bioakumulacji i toksyczne (PBT) oraz substancje bardzo trwałe i wykazujące bardzo dużą zdolność do bioakumulacji (vPvB);
• inne substancje o podobnie poważnych skutkach, takie jak substancje zaburzające gospodarkę hormonalną, substancje uczulające drogi oddechowe i substancje neurotoksyczne.
   

Jak sprawdzić, czy w firmie występują niebezpieczne substancje, które należy zastąpić?

Substancje budzące bardzo duże obawy, które są traktowane priorytetowo przez prawodawstwo, są wymienione na tak zwanej Listy Kandydackiej REACH. Zastąpienie tych substancji jest zalecanym pierwszym krokiem, również dlatego, że substancje te mogą podlegać obowiązkowi uzyskania zezwolenia i muszą zostać zidentyfikowane, jeśli są zawarte w wyrobach powyżej określonego stężenia. Należy porównać numery CAS/EC substancji stosowanych w przedsiębiorstwie z substancjami wymienionymi na liście substancji kwalifikujących się do zezwolenia.

Drugim krokiem jest identyfikacja innych niebezpiecznych substancji poprzez sprawdzenie piktogramów zagrożeń i zwrotów H na etykiecie lub karcie charakterystyki (SDS):

Zwróć szczególną uwagę na oznaczenia H, takie jak H330, H340, H350, H360, H370, H372, H410, które sygnalizują poważne zagrożenia dla zdrowia lub środowiska.

Jeśli pracownicy skarżą się na bóle głowy, wysypki skórne, zawroty głowy, nudności, podrażnienie oczu itp., może to być kolejna ważna wskazówka, aby sprawdzić, czy można zastąpić substancje, które mogą powodować takie szkody.

Przegląd wyników pomiarów narażenia w miejscu pracy i ocen ryzyka.

Źródła informacji na temat niebezpiecznych właściwości substancji:

ECHA Informacja o Chemikaliach	Informacje o substancjach chemicznych wytwarzanych w Unii Europejskiej lub importowanych do UE: dane dotyczące właściwości niebezpiecznych, klasyfikacji i oznakowania oraz bezpiecznego stosowania są dostępne tutaj.
ECHA Klasyfikacja i Przegląd Oznakowania	Informacje o klasyfikacji i oznakowaniu dostarczone przez producentów i importerów dla substancji obecnych na rynku UE, także tych niezarejestrowanych.
OECD eChemPortal	Dostęp do międzynarodowych baz danych zawierających informacje o zagrożeniach związanych z substancjami.

 

Jak ustalić priorytety substancji, które mają zostać zastąpione?

Oprócz właściwości niebezpiecznych, inne kryteria mogą pomóc w podjęciu decyzji o tym, które substancje należy zastąpić (w pierwszej kolejności), np:

• zobowiązania prawne: Substancje już podlegające ograniczeniom lub substancje, które mają podlegać ograniczeniom lub wymagać zezwolenia na mocy rozporządzenia REACH:

Substancje już zakazane lub objęte ograniczeniami	Substances restricted under REACH
Substancje wymagające zezwolenia	Authorisation List
Substancje, które prawdopodobnie zostaną objęte obowiązkiem zezwolenia lub ograniczeniami w przyszłości	ChemSec Sin List

• kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy (przeglądy personelu, wyniki oceny ryzyka w środowisku pracy);
• znaczne koszty redukcji emisji do środowiska, progi emisji;
• zapotrzebowanie rynku lub klientów na czystsze alternatywy;
• zmiany produktów i procesów, które mogą mieć miejsce jednocześnie z zastąpieniem substancji chemicznej;
• korporacyjne cele zrównoważonego rozwoju lub strategie wycofywania chemikaliów. 

Jakie są główne etapy procesu zastępowania?

Ustrukturyzowane podejście do zastępowania zapewnia uwzględnienie wszystkich istotnych czynników. Zalecane są następujące kroki:

• Ocena bieżącej sytuacji: Identyfikacja zagrożeń i ryzyka związanego z substancją w jej obecnym zastosowaniu. Należy wziąć pod uwagę wszystkie istotne aspekty, w tym narażenie pracowników podczas obchodzenia się z substancją, ryzyko podczas przechowywania, emisje lub odpady podczas przetwarzania oraz wszelką pozostałą obecność w produkcie końcowym.
• Określenie rozwiązań alternatywnych: Należy rozważyć nie tylko bezpośrednie zastąpienie substancji, ale także zmiany w projekcie produktu, procesach lub praktykach organizacyjnych.
• Ocena rozwiązań alternatywnych: Ocena każdego potencjalnego zamiennika pod kątem jego niebezpiecznych właściwości, wykonalności technicznej, wydajności i powiązanych zagrożeń. Obejmuje to identyfikację potencjalnych zagrożeń dla zdrowia, bezpieczeństwa i środowiska, a także praktycznych wyzwań związanych z obsługą, przechowywaniem lub wdrażaniem. Na podstawie tej oceny należy wybrać najbardziej obiecujące i wykonalne alternatywy do dalszego testowania lub analizy
• Rozważenie szerszego wpływu: Uwzględnij analizę kosztów, bezpieczeństwo pracowników, kompatybilność maszyn, potrzeby szkoleniowe itp.
• Porównanie z obecnym rozwiązaniem: Rozważ korzyści i wady, w tym cykl życia i implikacje kosztowe.
• Testy pilotażowe: Ocena faktycznej wykonalności wybranej alternatywy w warunkach małej skali.
• Skalowanie: Przeprowadzenie testów w normalnych warunkach operacyjnych.
• Podejmowanie decyzji: Wybór najbardziej odpowiedniej opcji na podstawie zebranych dowodów.
• Pełne wdrożenie: Włączenie zamiennika do rutynowych operacji, z odpowiednią komunikacją i szkoleniem.

Unikaj godnej pożałowania substytucji! Godne pożałowania zastąpienie ma miejsce, gdy niebezpieczna substancja chemiczna jest zastępowana alternatywą, która wydaje się bezpieczniejsza, ale później okazuje się równie lub nawet bardziej szkodliwa dla zdrowia ludzkiego lub środowiska.

Więcej informacji na temat zastępowania substancji chemicznych można znaleźć w następujących źródłach:

https://echa.europa.eu/how-to-substitute
https://www.kemi.se/en/guidance-for-companies/substitution-of-hazardous-substances